Problem zaczyna się, gdy sumienność wysunęła się na pierwszy plan kosztem innych sfer życia
Musisz być we wszystkim najlepszy/a? Wiecznie niezadowolony/a ze swoich osiągnięć? Wszystko musi być dopięte na przysłowiowy ‘ostatni guzik’ i nie dajesz sobie prawa do żadnych błędów? Tylko TY samodzielnie możesz bezbłędnie zrealizować wyznaczone Ci zadanie? Być może jesteś perfekcjonistą.
Psychologowie na podstawie Pięcioczynnikowego Modelu Osobowości (PMO), które składają się na strukturę osobowości, osobowość człowieka dzielą na pięć głównych obszarów. Obszary te nazwano: ugodowość, sumienność, dynamiczność, pobudliwość oraz intelekt. Dla oddania charakterystyki treściowej tych czynników opracowano w 1995 roku Polską Listę Przymiotników (PLP), po 12 przymiotników na każdy obszar, które podane są niżej.
- Ugodowość : wielkoduszny, uczynny, wyrozumiały, troskliwy, ufny, szczery, szlachetny, gościnny, ofiarny, szczodry, czuły, dobroduszny;
- Sumienność: staranny, dokładny, solidny, obowiązkowy, skrupulatny, systematyczny, pilny, sumienny, precyzyjny, pracowity, rozważny, odpowiedzialny;
- Dynamiczność: szybki, śmiały, operatywny, dynamiczny, obrotny, zwinny, odważny, energiczny, aktywny, ruchliwy, przedsiębiorczy, zręczny;
- Pobudliwość: wybuchowy, impulsywny, porywczy, zapalczywy, gwałtowny, pobudliwy, nerwowy, choleryczny, narwany, popędliwy, emocjonalny, nieopanowany;
- Intelekt: inteligentny, twórczy, oczytany, myślący, rozumny, utalentowany, uzdolniony, pojęty, bystry, mądry, zdolny, odkrywczy.
Co ważne, każda z wymienionych cech jest dla nas bardzo cenna, a ich występowanie jest powszechne, wszystkie bez wyjątku są nam potrzebne by społeczeństwo było zdrowe. W przypadku perfekcjonistów sumienność przybiera skrajną postać. Sumienność jest zdrowa, natomiast perfekcjonizm już nie. Zdroworozsądkową sumienność cechuje te w/w 12 przymiotników, ale tez samodyscyplina, skuteczność, niezawodność, a więc to, do czego chcielibyśmy dążyć. Sumienność jest ceniona, nagradzana, stanowi cechę pilnych pracowników, studentów, uczniów. Problem zaczyna się wówczas, gdy sumienność wysunęła się zdecydowanie na pierwszy plan kosztem innych sfer naszego życia. Choć często głównym czynnikiem zaistnienia tej sytuacji są uwarunkowania genetyczne czyli dziedziczone cechy osobowości, wywołuje je wychowanie. „U perfekcjonisty działanie w należyty lub określony sposób zwykle wzmacniane jest latami. Andrė Agassi opisuje, jak od najmłodszych lat poddawano go presji zwyciężania. Zapał, który od dzieciństwa wpajał mu ojciec, sprawił, że dążył do realizacji celu, nie pamiętając czemu właściwie to robi. Opowiadał również, że zwyciężanie nigdy nie dostarczało mu oczekiwanych emocji i że martwi się, czy w pełni zadowoli swojego ojca.”[1]
Trzy wymiary perfekcjonizmu
Psycholodzy w wyniku badań określili trzy wymiary perfekcjonizmu:
- Perfekcjonizm zorientowany na siebie, którego celem jest sukces: tj. niezwykle wygórowane standardy, czyli stawianie sobie ‘wysokiej poprzeczki’, nadmierne skupianie się na błędach, zbyt mała elastyczność;
- Perfekcjonizm zorientowany na innych, którego celem jest kontrola: tj. nierealistyczne oczekiwania, zbyt surowe lub krytyczne osądy, trudność w przekazywaniu swoich obowiązków;
- Perfekcjonizm zorientowany na społeczeństwo, którego celem jest akceptacja: tj. funkcjonowanie w przeświadczeniu o sztywności standardów określonych przez społeczeństwo, życie w zamiarze uniknięcia surowej oceny innych.
W ekstremalnych przypadkach u perfekcjonistów może się rozwijać depresja lub będą oni spełniali kryteria, na podstawie których możliwe będzie postawienie im diagnozy osobowości obsesyjno-kompulsywnej. W wyniku zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych człowiek przejawia obsesyjne myśli i kompulsywne zachowania lub nawyki myślowe. Osoba o osobowości obsesyjno – kompulsywnej funkcjonuje według wzorca, który jest oparty na zaabsorbowaniu porządkowaniem, perfekcjonizmem, kontrolą umysłową i interpersonalną kosztem elastyczności, otwartości i skuteczności.
Najważniejsze kryteria rozpoznania tego wzorca:
- Osoba jest pochłonięta porządkowaniem, planowaniem, ustalaniem szczegółów;
- Wykazuje perfekcjonizm upośledzający jej efektywność działania;
- Nadmiernie poświęca się pracy i wydajności, wyrzekając się rozrywek i kontaktów z innymi;
- Jest nadmiernie sumienna, skrupulatna i zupełnie sztywna w kwestiach moralności i zasad;
- Nie jest w stanie pozbyć się starych, zużytych przedmiotów, nawet wtedy gdy nie mają wartości sentymentalnej;
- Niechętnie zleca zadania innym;
- Wykazuje skąpstwo, a pieniądze traktuje jak zabezpieczenie przed ewentualną katastrofą;
- Przejawia sztywność i upór.
Poza zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi, perfekcjonizm może mieć również wpływ na zaburzenia odżywiania, a także wpływ na nadużywanie alkoholu, narkotyków oraz problemy z funkcjonowaniem w związkach. Niektóre objawy anoreksji, bulimii czy ortoreksji można interpretować jako skrajne przejawy perfekcjonizmu ukierunkowanego na swoje ciało i wygląd. Często w wyniku perfekcjonizmu doświadczamy lęku i napięcia, które skutkują bólami głowy, problemami trawiennymi, problemami z układem naczyniowo-sercowym i innymi.
Na dziesięciu ludzi dziesięciu umiera – nie traktuj więc życia z przesadna powagą
Jeżeli po przeczytaniu tego artykułu pojawiła się u Ciebie myśl: Czy to mnie w ogóle dotyczy?? Mam dla Ciebie propozycję: poszukaj wygodnego i spokojnego miejsca, usiądź i odpowiedz sobie na kilka poniższych pytań:
- Czy kiedykolwiek w przeszłości dano Ci do zrozumienia lub powiedziano, że masz zbyt wysokie standardy?
- Czy swoją samoocenę uzależniasz głównie od własnych sukcesów, osiągnięć?
- Czy podejmowanie przez siebie trudu oceniasz jako coś co jest Twoją mocną stroną, walorem?
- Czy częściej skupiasz się lub większą uwagę przywiązujesz do swoich porażek, niż do sukcesów, osiągnięć?
- Czy zdarzyło Ci się unikać realizacji jakiegoś zadania z obawy przed krytyką lub oceną?
Co powinno wzbudzić nasz niepokój? Jeżeli na większość w/w pytań odpowiedź brzmi TAK, istnieje prawdopodobieństwo, że masz problem z perfekcjonizmem.
Zanim jednak zaczniesz rozważać wizytę u specjalisty i ewentualne podjęcie terapii, sam możesz sobie pomóc w poniższy sposób:
- Daj sobie prawo do popełniania błędów.
- Zawrzyj sam ze sobą kontrakt, że nie musisz zawsze wszystko robić na ‘ostatni guzik’ ale np. na 90 lub 80 procent.
- Naucz się czerpać radość i przyjemność z wykonywania zadania, nie skupiaj się tylko i wyłącznie na jego wyniku.
- Nagradzaj i rozpieszczaj siebie za wkładany trud i wysiłek, dawaj sobie ‘głaski’ za swoją ciężką pracę, nawet jeżeli do końcowego wyniku czy całkowitej realizacji zadania jest daleko, lub go jeszcze nie osiągnąłeś/aś.
- Pamiętaj, że poczucie szczęścia nie wypływa z możności tego, czego chcemy, lecz z umiejętności cieszenie się tym kim jesteśmy i co mamy.
- Pamiętaj o negatywnych konsekwencjach perfekcjonizmu, i aby nie dać się wkręcić w jego napędowe koło,
- PAMIĘTAJ!! „Na dziesięciu ludzi dziesięciu umiera – nie traktuj więc życia z przesadna powagą.”[2]
Bibliografia:
- Strelau, J., (2007). Psychologia. Podręcznik akademicki. Psychologia ogólna. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
- Sęk, H., (2013). Psychologia kliniczna – cz.2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
- Van Der Hart, W. , Waller, R. ; (2016). Perfekcjonizm, zmierzając ku wolności. Poznań: Wydawnictwo W drodze sp.z o.o.
- Ron, B., (1996). Trzeźwe myśli. Poznań: Media Rodzina
[1] Van Der Hart, W. , Waller, R. ; (2016), „Perfekcjonizm, zmierzając ku wolności” s.69.
[2] Ron, B., (1996). Trzeźwe myśli. Poznań: Media Rodzina
Artykuł ukazał się w magazynie „Geniusz” nr 6 , listopad 2017