Czym jest zespół uzależnienia od alkoholu?

Pojęcie alkoholizmu

Wobec wielu negatywnych konsekwencji spożywania alkoholu, powstaje pytanie, dlaczego ludzie piją napoje alkoholowe. Usłyszymy na nie dziesiątki odpowiedzi , będą to mniej lub bardziej wiarygodne racjonalizacje. Okazuje się, że piją oni aby się: odprężyć, uspokoić, dobrze się poczuć, dobrze się bawić, być śmielszym, złagodzić stres, łatwiej zasnąć, a także z radości, ze smutku, ze zdenerwowania itp., itd. Prawda jest jednak taka, że większość dorosłych ludzi spożywa alkohol, mimo wiedzy, że jest on toksyną. Alkohol jest substancją psychoaktywną dającą ( zazwyczaj w pierwszej fazie działania) poprawę nastroju, samopoczucia, samooceny, odprężenie i właśnie te wszystkie wymienione powody, dla których ludzie piją, są przez nich postrzegane jako  bardzo atrakcyjne. Subiektywna użyteczność alkoholu dla osób pijących wzrasta wraz ze zwiększeniem się ich zaangażowania w picie. Paradoksalnie, dla osób uzależnionych, które z powodu picia doświadczają ogromnych szkód  w różnych obszarach swojego życia – funkcjonalność alkoholu jest największa (Fudała, Dąbrowska, Łukowska, 2008).

Wyróżniamy następujące wzory spożywania alkoholu:

• abstynencja
• picie o niskim ryzyku szkód
• picie ryzykowne
• picie szkodliwe
• uzależnienie od alkoholu.

Na potrzeby niniejszego artykułu skupiono się głównie na uzależnieniu od alkoholu, potocznie zwanym alkoholizmem. Alkoholizm to stan, w którym alkohol znaczy dla człowieka więcej niż problemy, które powstają w wyniku jego picia. Tak więc o alkoholizmie możemy mówić wtedy, gdy picie w znaczący sposób zakłóca pracę, życie rodzinne i zdolność do właściwego funkcjonowania. Niezależnie od tego, jaką definicję alkoholizmu przyjmiemy, dotyczy on wszystkich klas i grup zawodowych. Szacuje się , że na każde dziesięć osób pijących jedna jest uzależniona od alkoholu.  Wiele osób nadużywających alkoholu nawet nie podejrzewa, że mogą być od niego uzależnieni (Seitz, 2000).

Diagnozowanie uzależnienia od alkoholu.

W Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych, Rewizji Dziesiątej (ICD-10), na podstawie której pracuje polska służba zdrowia, alkoholizm zdefiniowano jako zespół uzależnienia. W definicji czytamy, że jest to „kompleks zjawisk fizjologicznych, behawioralnych i poznawczych, wśród których przyjmowanie substancji lub grupy substancji dominuje nad innymi zachowaniami, które miały poprzednio dla pacjenta większa wartość. Głównym objawem uzależnienia jest pragnienie ( często silne, czasami przemożne) przyjmowania substancji psychoaktywnej (która może być lub nie – środkiem stosowanym w medycynie), alkoholu lub tytoniu. Przyjęcie substancji nawet po bardzo długim okresie abstynencji może wyzwalać zjawisko gwałtownego nawrotu innych objawów zespołu, znacznie szybciej niż pojawienie się uzależnienia u osób poprzednio nieuzależnionych”( Pużycki, Wciórka, 2000, str. 73). Zespół uzależnienia zakwalifikowano do zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych. W przypadku uzależnienia od alkoholu, zakwalifikowane jest ono w dziale: F10. – Zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania spowodowanych używaniem alkoholu. W w/w dziale znajduje się zespół uzależnienia od alkoholu w kategorii diagnostycznej F10.2. Wg ICD-10 aby ostatecznie zdiagnozować uzależnienie należy zidentyfikować trzy lub więcej objawów występujących łącznie przez pewien okres czasu w ciągu ostatniego roku:

• Silne pragnienie wypicia alkoholu albo poczucie przymusu napicia się (często nazywany głodem alkoholowym).
• Trudność w kontrolowaniu zachowania związanego z piciem alkoholu, jego rozpoczęcia, zakończenia lub ilości ( zwana utratą kontroli).
• Fizjologiczne objawy po odstawieniu alkoholu, występujące po przerwaniu picia lub zmniejszeniu jego ilości (zwane alkoholowym zespołem abstynencyjnym).
• Stwierdzenie zmiany tolerancji na alkohol, zwiększenie lub zmniejszenie wypijanej dawki w celu osiągnięcia oczekiwanego stanu (zwane zmianą tolerancji).
• Zaniedbywanie alternatywnych źródeł przyjemności lub zainteresowań, zwiększona ilość czasu poświęconego na zdobywanie i picie alkoholu, albo na naprawianie szkód czy odwracanie następstw jego działania (zwane koncentracją życia wokół picia).
• Picie alkoholu, mimo świadomości następstw oraz jego szkodliwości (zwane piciem mimo szkód) ”( Pużycki, Wciórka, 2000, str. 73-74).

Klasyfikacja Zaburzeń Psychicznych wg Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorder American Psychiatric Association) wydanie piąte – (DSM-5), na podstawie której pracuje wiele placówek tzw. lecznictwa odwykowego w Polsce, uzależnienie od alkoholu definiuje w nieco inny sposób. Kwalifikuje je w kategorii zaburzeń związanych z substancjami psychoaktywnymi i uzależnieniem, a alkoholizm kwalifikuje do zaburzeń związanych z używaniem alkoholu (Morrison, 2016).

Wg DSM-5 zasadnicze cechy zaburzenia związanego z używaniem alkoholu to długotrwałe lub powtarzające się problemy w różnych sferach życia spowodowane używaniem substancji psychoaktywnej. Sfery te, to:

• Życie osobiste i interpersonalne (zaniedbywanie życia rodzinnego, ulubionych zajęć np. rekreacyjnych na rzecz alkoholu).
• Zatrudnienie (wysiłki poświęcone wcześnie pracy są teraz ukierunkowane na picie lub zdobycie alkoholu czy też powrót do zdrowia po piciu. Rezultat: powtarzające się absencje w pracy lub zwolnienia z pracy).
• Kontrola (picie alkoholu w ilości większej lub zdecydowanie dłużej niż to pierwotnie zakładano. Bezskuteczne próby ograniczenia lub zaprzestania picia).
• Zdrowie i bezpieczeństwo (prowadzenie auta po pijanemu, picie mimo problemów zdrowotnych).
• Następstwa fizjologiczne (zmiana tolerancji: zmniejszenie lub zwiększenie ilości wypijanego alkoholu w celu osiągnięcia działania. Po przerwaniu picia pojawiają się charakterystyczne objawy odstawienne).

Warunkiem zdiagnozowania zaburzenia związanego z używaniem alkoholu stwierdzenie występowania 2 objawów spośród 11:

• picie większej ilości niż zamierzona,
• próby zmniejszenia picia,
• poświęcanie dużo czasu na pozyskiwanie alkoholu lub jego picie,
• głód alkoholowy,
• uchylanie się od obowiązków,
• problemy towarzyskie,
• ograniczenie innych zajęć,
• picie mimo fizycznego niebezpieczeństwa,
• picie mimo zaburzenia somatycznego lub psychicznego,
• zmiana tolerancji na alkohol,
• występowanie alkoholowego zespołu abstynencyjnego (Morrison, 2016, s. 436).

Chorobowa koncepcja uzależnienia od alkoholu.

Do 1940 roku istniało około 40 sposobów diagnozowania alkoholizmu. Badaczem, który w drugiej połowie XX wieku wywarł duży wpływ na sposób myślenia o uzależnieniu o alkoholu był badacz, fizjolog i biolog węgierskiego pochodzenia – Elvin Morton Jellinek (1890-1963).  Odegrał on kluczową rolę w upowszechnianiu koncepcji alkoholizmu jako choroby. Uważał, że alkoholizm jest chorobą taka jak gruźlica, cukrzyca czy nowotwór. Jest chorobą chroniczną, postępującą i rozwijającą się w czasie, a w jej przebiegu można wyodrębnić fazy progresywnego rozwoju procesu chorobowego (Woronowicz, 2009), (Mellibruda, Sobolewska-Mellibruda, 2006).

Fazy alkoholizmu wg Jellinka:

• Wstępna (objawowa) – wzrost ochoty i tolerancji na alkohol, tzw. mocna głowa (picie dużych ilości alkoholu bez objawów zatrucia), picie w celu doznania ulgi.
• Ostrzegawcza (zwiastunowa) – pojawienie się palimpsestów, szukanie okazji do picia, coraz większa koncentracja na alkoholu, inicjowanie wypijanych kolejek, picie z chciwością, po wypiciu lepsze samopoczucie – tzw. dusza towarzystwa, upijanie się, próby picia ukrytego, w samotności, picie na kaca, unikanie rozmów na temat picia.
• Krytyczna (ostra, krzyżowa) – utrata (upośledzenie) kontroli nad piciem,

silna potrzeba lub pragnienie napicia się alkoholu (głód alkoholowy), wyrzuty sumienia (kac moralny), objawy alkoholowego zespołu abstynencyjnego, zaniedbywanie rodziny, konflikty małżeńskie, nieobecności w pracy, tworzenie racjonalnych uzasadnień dla picia i usprawiedliwienie picia licznymi okazjami, wzrost agresywności, konflikty z prawem, nieregularne odżywianie się, zaniedbywanie wyglądu zewnętrznego, zaburzenia popędu seksualnego, picie mimo powtarzających się problemów: rodzinnych, finansowych, zawodowych, zdrowotnych związanych z alkoholem.

• Przewlekła (chroniczna) – picie ciągami na przemian z okresami abstynencji dla poprawy zdrowia, przeznaczanie coraz większej ilości czasu na czynności związane z piciem lub zdobywaniem pieniędzy na alkohol (kosztem rodziny, zainteresowań, przyjemności itp.), spadek tolerancji na alkohol, sięganie po alkohole nie konsumpcyjne, okres długotrwałego picia, rozpad więzi rodzinnej, otępienie alkoholowe, wynoszenie rzeczy, kradzieże w celu zdobycia pieniędzy na alkohol, degradacja zawodowa, utrata lub długotrwały brak pracy z powodu picia, padaczka alkoholowa – delirium, choroby somatyczne – polineuropatia, skrajne wyczerpanie organizmu – ZGON

Alkoholizm jest chorobą pierwotną, chroniczną, postępującą i śmiertelną. Jeśli jej rozwój nie zostanie w porę powstrzymany, to wskutek wieloletniego, wyniszczającego działania alkoholu może doprowadzić do śmierci. Alkoholizm powoli i systematycznie niszczy wszystkie sfery (obszary) życia człowieka:

• Biologiczną – powikłania somatyczne (większa podatność na różnego rodzaju infekcje i choroby zakaźne, urazy czaszki, zwiększona wypadkowość), uszkodzenie obwodowego i ośrodkowego układu nerwowego, choroby układu pokarmowego (śluzówki, wątroby, trzustki), choroby układu krążenia (nadciśnienie, kardiomiopatia, zaburzenia rytmu, choroba wieńcowa, zaburzenia hematologiczne, choroby naczyń wieńcowych), zaburzenia pracy układu moczowego, układu endokrynnego i odpornościowego, nowotwory, zmiany skórne i choroby przenoszone drogą płciową, zaburzenia funkcji seksualnych, powikłania ciąży i płodu.
• Psychiczną – zaburzenia emocji i myślenia, przeżywanie wstydu, poczucia winy, małej wartości. Doświadczenie objawów alkoholowego zespołu abstynencyjnego, majaczenie alkoholowe, ostra lub przewlekła halucynoza alkoholowa, paranoja alkoholowa – „zespół Otella”, encefalopatia Wernickiego, psychoza Korsakowa, zaburzenia pamięci i procesów poznawczych oraz obniżenie funkcji intelektualnych.
• Społeczną – zaburzenie lub zerwane więzi z rodziną i znajomymi, nieprzestrzeganie norm społecznych.
• Duchową – zaniedbanie swojego rozwoju osobistego, pasji i zainteresowań, konflikt moralny.

Należy jednak pamiętać, że zatrzymanie procesu chorobowego jest możliwe na każdym etapie i w każdej fazie (Woronowicz 2009).   Kolejne negatywne konsekwencje nadużywania alkoholu to: przestępczość, przemoc w rodzinie, bezrobocie, pogorszenie kondycji psychicznej i funkcjonowania społecznego, długotrwała lub ciężka choroba. Nadużywanie alkoholu prowadzi często do: ubóstwa, bezdomności, niepełnosprawności, sieroctwa, bezradności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzenia gospodarstwa domowego, wypadków i zdarzeń losowych. W 2010 roku Niezależny Komitet Naukowy ds. Narkotyków w Wielkiej Brytanii przeprowadził badania w celu oszacowania szkód (zdrowotnych, psychologicznych i społecznych) spowodowanych używaniem różnych substancji psychoaktywnych. Alkohol okazał się być najbardziej szkodliwym środkiem pośród wszystkich badanych środków – alkohol, heroina, kokaina, metaamfetamina, nikotyna, amfetamina, kanabinole, benzodiazepiny, ecstazy i inne (Fudała, Dąbrowska, Łukowska, 2008). – Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia – World Health Organization (WHO), co roku z powodu picia alkoholu na świecie umierają 3,3 mln ludzi – więcej niż łącznie na AIDS, gruźlicę i na skutek przemocy, to oznacza, że co 10 sekund ktoś umiera z powodu alkoholu (http://www.roik.pl/who-alkohol-co-10-sekund-zabija-czlowieka).