Biologiczne czynniki zaburzeń odżywiania
Prowadzone badania empiryczne dotyczące biologicznych czynników zaburzeń odżywiania koncentrują się na roli genetycznych i biologicznych aspektów. Współczesne koncepcje dotyczące biologicznego podłoża zaburzeń odżywiania się obejmują trzy ważne uzupełniające się wątki: predyspozycji genetycznych, mechanizmów neurohormonalnych towarzyszących rozwojowi zaburzeń oraz korelacji pomiędzy zaburzeniami odżywiania się, chorobą afektywną i innymi zaburzeniami psychicznymi. Badania nad potencjalnymi czynnikami genetycznymi sugerują, że zaburzenia odżywiania mogą być powiązanie z czynnikami charakterystycznymi dla danej rodziny (Józefik, 2006). Dokonane analizy empiryczne ujawniły, że zaburzenia odżywiania występują o wiele częściej wśród krewnych pierwszego stopnia chorych z jadłowstrętem psychicznym i bulimią psychiczną, którzy mają około 50% wspólnych genów, niż u osób o dalszym stopniu pokrewieństwa (Wiatrowska, 2009, s.22). Wyniki badań nad jednojajowymi bliźniętami wskazują, że uwarunkowania biologiczne mogą mieć wpływ na występowanie zaburzeń odżywiania się. Wśród tych właśnie bliźniąt częstość współwystępowania anoreksji mieściła się w przedziale od 35 do 55%, podczas gdy u bliźniąt dwujajowych wskaźnik ten wyniósł 14%. Przedstawiona powyżej koncepcja, wskazująca na znaczenie biologicznych mechanizmów dziedziczenia, ma zarówno wielu zwolenników, jak i przeciwników. Krytycy wskazują nieuwzględnianie w nich roli dziedziczenia kulturowego, związanego ze wzrastaniem w danej rodzinie, czy też istotności mechanizmów psychologicznych w powstawaniu zaburzenia. Mimo swoich kontrargumentów, przyznają, że wymiar biologiczny może być istotnym elementem zwiększonej podatności na zachorowanie (Józefik, 2006).
Czynniki społeczno-kulturowe a zaburzenia odżywiania
Społeczno-kulturowy model tego zaburzenia umieszcza pacjenta cierpiącego np. na anoreksję czy bulimię w kontekście społecznym i analizuje zaburzenie odżywiania się, jako formę wyrazu wartości społecznych. Gordon (2000) napisał: „nie można zrozumieć rozprzestrzeniania się tych zaburzeń w obecnych czasach bez analizy ich szerszego kontekstu społeczno-kulturowego”(Oden, 2011, za: Gordon). Osoby ujawniające skłonności do zaburzeń odżywiania cechuje łatwość ulegania presji społecznej i wykazują one szczególną podatność na lansowane w środkach masowego przekazu wzorce zachowań oraz wyglądu zewnętrznego. Bardzo często walcząc z poczuciem tzw. pustki wewnętrznej i możliwości asymilacji w obrębie systemu rodzinnego poszukują one jednostki lub grupy, z którą mogłyby się utożsamić. Biorąc pod uwagę tendencje konformistyczne w sytuacjach zewnątrzrodzinnych oraz w/w podatność na spełnienie oczekiwań społecznych przy jednoczesnym silnym dążeniu do odróżniania się od osób znaczących, wzorem do naśladowania stają się postacie prezentowane w mediach, jako osoby sukcesu (Wiatrowska, 2009).
Do lat dziewięćdziesiątych XX wieku zaburzenia odżywiania wiązano głównie z zachodnioeuropejskim kręgiem kulturowym, a dane epidemiologiczne dokumentowały tezę, że w innych obszarach kulturowych były rzadko rozpoznawane. W ostatnich kilkunastu latach zaobserwowano zmianę takiego ujmowania problematyki. Zaburzenia odżywiania się pojawiają się jako problem kliniczny w tych kulturach, społecznościach i grupach etnicznych, które dotychczas były postrzegane jako odporne na ten rodzaj psychopatologii. „Odpowiedź na pytanie o przyczyny tego procesu jest złożona, ale niewątpliwie ma związek z unifikacyjnymi tendencjami kultury masowej. Globalizacja wzorców kulturowych – m.in. dzięki rozwojowi współczesnych technologii informacyjnych takich jak telewizja satelitarna, internet – promuje model kobiecości, styl życia wcześniej właściwy dla wysoko uprzemysłowionych krajów Europy Zachodniej i Ameryki Północnej” (Wiatrowska, 2009, s.40). Badacze zwracają uwagę na pewne rozbieżności w obrazie klinicznym zaburzeń odżywania się z zależności od kręgu kulturowego. Wskazują oni, iż w krajach azjatyckich występuje wyraźna tendencja do somatyzacji, a w kręgu zachodnioeuropejskim dominuje lęk przed otyłością. Rola uwarunkowań kulturowych przejawia się w traktowaniu poszczególnych zaburzeń odżywiania, jako zespołu uwarunkowanego kulturowo, co oznacza, że dane zachowania w zależności od kontekstu kulturowego mogą być rozpatrywane jako zaburzenie lub nie (Wiatrowska, 2009). Biorąc pod uwagę coraz rzadziej występujące w obszarze kultury zachodnioeuropejskiej tendencje i praktyki ascetyczne wynikające z filozofii chrześcijańskiej i wyraźnie rozpowszechniające się postawy hedonistyczno-konsumpcyjne, psychopatologiczny obraz zaburzeń odżywiania się w znacznym stopniu modelują zachodzące zmiany kulturowe.
Środowisko rodzinne a zaburzenia odżywiania
Literatura tematu podaje, że badania nad rodziną w kontekście występowania zaburzeń emocjonalnych i psychicznych mają długą tradycję, bo sięgającą lat pięćdziesiątych XX wieku. Początkowo dotyczyły one przede wszystkim schizofrenii, jednak stopniowo obejmowały kolejne dziedziny psychiatrii, w tym także relacje rodzinne w zaburzeniach odżywiania (Józefik, 2006). Wielu badaczy uważa, że występowanie zaburzeń odżywiania ma bezpośredni związek ze zwiększonym nasileniem nieswoistych problemów rodzinnych, które mogą stanowić zarówno czynniki wyzwalające, jak i podtrzymujące objawy. Za przyczynę zaburzeń łaknienia w tej koncepcji, uznaje się specyficzną dynamikę rodzinną, którą badacze kreślili mianem psychosomatycznej. Dominują w niej szczególne wzorce relacji i wielopokoleniowe sposoby funkcjonowania mające ścisły związek z rozwojem i podtrzymywaniem objawu psychosomatycznego. Badacze do szczególnych wzorców zachowań i komunikacji w rodzinie psychosomatycznej zaliczyli: uwikłanie, nadopiekuńczość, sztywność, swoiste sposoby radzenia sobie z problemami, włączanie dziecka w konflikt małżeński (Wiatrowska, 2009). Bardzo często w rodzinach osób z zaburzeniem odżywiania, identyfikowano wysokie oczekiwania wobec dzieci, wysoki wskaźnik krytycznych uwag na temat masy i kształtu ciała oraz sposobu jedzenia, dodatkowo osoby chore charakteryzowały się niska samooceną oraz bardzo często występowaniem otyłości w dzieciństwie. W oparciu o wyniki badań epidemiologicznych wyodrębniono dwa mechanizmy, poprzez które czynniki rodzinne mogą wpływać na rozwój zaburzeń odżywiania się. Pierwszy, to przecenianie znaczenia wyglądu oraz ciężaru ciała przez członków rodziny, które bezpośrednio przyczynia się do rozwoju niezadowolenia z własnego wyglądu, szczególnie u dorastających dziewcząt, co wpływa wprost na rozwój zaburzeń odżywiania się. Drugim mechanizm to ogólne zaburzenia w funkcjonowaniu rodziny, które mają bezpośredni wpływ na deficyty w zakresie samooceny i poczucia własnej wartości i tym samym wywierają pośredni wpływ na rozwój zaburzeń odżywiania się. Wyniki te są spójne z badaniami Pike i Rodina (1991) i współpracowników (1991), którzy udowodnili, że dziewczęta pochodzące z rodzin przywiązujących duże znaczenie do wyglądu i oceny innych w tym zakresie internalizują idealny obraz siebie, co powoduje, że doświadczają one większego niezadowolenia z siebie oraz własnego ciała (Józefik, 2006).
Osobowość a zaburzenia odżywiania
Ta grupa czynników koncentruje się na zmiennych indywidualnych, w tym tych, które powiązane są z osobowością. Trzeba tutaj wymienić zwłaszcza koncepcje podkreślające istotę problematyki tożsamości, autonomii, obrazu siebie, poczucia własnej wartości i kontroli, rozpatrywanych w kontekście wyzwań, jakie wynikają z okresu dojrzewania. „Wysoka zachorowalność na zaburzenia odżywiania się przypadająca na ten okres stanowi punkt wyjścia dla wielu badaczy”(Józefik, 2006, s.44). Dorastając w rodzinie psychosomatycznej osoba wykształca specyficzny zespół cech i strategii funkcjonowania, zgodny z jej doświadczeniami zdobywanymi w tym środowisku. Przeważającym uczuciem u osób z symptomami zaburzeń łaknienia jest lęk, który dotyczy w szczególności bliższych i dalszych związków interpersonalnych, przybierającymi postać lęku przed:
- osiągnięciem wyższego poziomu różnicowania psychicznego w obrębie systemu rodzinnego,
- zatraceniem własnej indywidulanej tożsamości,
- osamotnieniem czy porzuceniem,
- brakiem wsparcia ze strony najbliższego otoczenia,
- uzyskaniem stanu względnej odrębności i niezależności od osoby znaczącej,
- uzyskaniem pełnej integracji „ja” z innymi strukturami osobowości, w szczególności z „superego”,
- rozwiązywaniem trudności etapów następnych w rozwoju „ja” – kryzysów czy konfliktów, które mogą doprowadzić do izolacji wewnątrz struktury „ego” różnych elementów i zużywania nadmiernej energii na rzecz obrony przed zupełnym wewnętrznym rozbiciem (Wiatrowska, 2009, za: Dunajska i in. 2002, Gasiul, 1994, s. 26).
Strategią radzenia sobie z lękiem jest znalezienie przez osobę tzw. obiektu pośredniczącego, którego zadaniem jest zabezpieczenie przed zanikiem własnej indywidualnej tożsamości, osamotnieniem i brakiem wsparcia. Obiektem takim zostają często wszelkie rytuały związane z jedzeniem, ćwiczenia fizyczne, wzorce piękna, do których dąży jednostka i w końcu sama choroba, która staje się wyznacznikiem tożsamości (Wiatrowska, 2009).
Do zespołu specyficznych cech charakteryzujących osoby z zaburzeniami odżywiania znawcy przedmiotu między innymi zaliczyli:
- zaniżoną samoocenę (uwarunkowaną przez czynniki zewnętrzne, co wiąże się z brakiem wewnętrznego poczucia kontroli),
- skłonności perfekcjonistyczne,
- brak lub ograniczenia w zakresie umiejętności podtrzymywania i zawierania kontaktów społecznych,
- zaburzone spostrzeganie własnego ciała,
- wysoki poziom konformizmu i uległości wobec innych,
- unikanie ryzyka i silne poczucie niepokoju w sytuacjach stresowych,
- preferowanie ustalonego porządku i przewidywalnego środowiska,
- nieumiejętność przystosowania się do zmian,
- tendencja do dystansu emocjonalnego,
- ujawnianie zahamowań poznawczych (Wiatrowska, 2009, s. 26-27).
Jak wynika z powyższego, wybory żywieniowe, a co za tym idzie, powstawanie zaburzeń odżywiania się, są wynikiem złożonego zbioru procesów, które są w różny sposób klasyfikowane (Ogden, 2011). Uproszczony zbiór tych procesów przedstawia poniższy schemat:
