Rodzina jako system społeczny

Charakterystyka zdrowego, funkcjonalnego systemu rodzinnego

Słowo system pochodzi od greckiego słowa systema, które oznacza złożoną rzecz. System to uporządkowana kompozycja elementów, które tworzą spójną całość (Bętkowska-Korpała, 2016, za: Simon i Stierlin, s. 12).

Według „słownika socjologicznego” system to „każda struktura relacyjna, tworząca określona całość złożoną ze skoordynowanych elementów połączonych pewnymi stosunkami (relacjami), które opierają się na relatywnie stałych prawidłowościach i prawach” (Olechnicki, Załęcki, 1997, s. 210). Natomiast „słownik wyrazów obcych” pojęcie systemu podaje jako „zestawienie, całościowy i uporządkowany układ, zbiór przedmiotów, zasad, twierdzeń, reguł postępowania.”(Kopaliński 1983, s. 410).

Można wymienić wiele różnego rodzaju systemów takich jak:

• ekonomiczny,
• kastowy,
• klasowy,
• kulturowy,
• normatywny,
• zewnętrzny grupy,
• pokrewieństwa,
• otwarty, zamknięty,
• wartości,
• wierzeń itp.

System społeczny to wzajemnie i współzależnie powiązane elementy rzeczywistości społecznej, które tworzą społeczne struktury myślowe, demograficzne, kulturowe. System ten ujmowany jest czasem w kategoriach działań dwu lub większej liczby jednostek angażujących się w ustrukturalizowane interakcje w obrębie środowiska społecznego (Olechnicki, Załęcki, 1997).

Ogólną Teorię Systemów (OTS) zapoczątkował biolog, Ludwig von Bertalanffy (1968), któremu w naukach przyrodniczych brakowało modeli dobrze opisujących zjawiska behawioralne i biologiczne. Zaproponował on teorię systemów, w której na system składa się zestaw elementów, związki miedzy nimi oraz związki miedzy cechami bądź własnościami elementów (Lowe i inni, 2000).

Bradshaw (1988) podaje, że pierwszą zasadą systemów jest to, że muszą one być całością, a całość ta jest czymś większym niż suma części. To oznacza, że samo zestawienie ze sobą elementów nie wytworzy systemu, o systemie możemy mówić wówczas, gdy zaistnieje interakcja pomiędzy elementami. Bez interakcji nie będzie systemu. Drugą specyficzna cechą systemy są wzajemne relacje pomiędzy jego elementami. Wszystkie systemy rodzinne składają się z powiązanych ze sobą wzajemnych relacji. Żeby rodzinę określać jako system trzeba zobaczyć różnego rodzaju powiązania między poszczególnymi osobami i to jak oddziaływają one wzajemnie na siebie. W systemie rodzinnym każda osoba jest w określony sposób związana z inna osobą. Każda jest całkowicie częścią i częściowo całością i każda ma swoją niepowtarzalną i „ własną określoną w systemie indywidualność, a jednocześnie niesie w sobie ślady całego systemu rodzinnego” (Bradshaw, 1988, s. 43).

Wg C. Brodericka (1990) rodziny są systemami społecznymi, trwającymi i otwartymi. „Rodzina jako system to całość, która jest czymś więcej niż samą sumą części, ponieważ jej cechy są niemożliwe do wydedukowania na podstawie kombinacji cech każdej z nich” (Lowe i inni, 2000, za: Broderick, s. 65). Mówiąc o rodzinie jako systemie społecznym, myślimy głównie o komunikowaniu się, działaniu oraz współdziałaniu poszczególnych komponentów w ramach systemu.

Sposobem by uchwycić właściwość wzajemnych relacji w systemie rodzinnym jest popatrzenie na trójwymiarowy obraz, który powstaje z nachodzenia na siebie wzorów (hologram). Jeżeli przetniemy hologram, to każda jego część będzie zawierała w sobie obraz całości. Jeżeli potniemy go na drobniejsze kawałeczki w dalszym ciągu zostanie zachowany w poszczególnych częściach obraz całości (Bradshaw, 1988). Rodzina to nic innego jak żywy systemem psychospołeczny. System złożony z pojedynczych członków rodziny pozostających w interakcji podczas wspólnego życia. Jest więcej niż sumą osobowości swoich członków, to odrębna całość.

Traktowanie rodziny jako system jest nową rzeczywistością, koncepcja ta ma nieco ponad 60 lat, ale skutecznie pomaga w wyjaśnianiu ogromnych obszarów zachowań.  Model rodziny jako systemu pozwala dostrzec, że każda osoba w rodzinie jest częścią całego systemu. System ten pomaga zrozumieć, dlaczego dzieci z tej samej rodziny tak bardzo różnią się między sobą, pozwala również zaobserwować, w jaki sposób toksyczna pedagogika jest przekazywana z pokolenie na pokolenie (Bradshaw, 1988).

Dla zrozumienia logiki funkcjonowania systemu rodzinnego znaczenie ma pojęcie sprzężenia zwrotnego. Nie ma przyczynowo–skutkowych, prostych zależności, przybierają one charakter interakcyjny. Negatywne sprzężenia zwrotne informują o potrzebie wprowadzenia zmian w celu przywrócenia równowagi systemu, pozytywne zaś nasila zmiany w systemie, w celu osiągnięcia nowej równowagi (Bętkowska-Korpała, 2016).

Przed rozpoczęciem próby scharakteryzowania zdrowego i funkcjonalnego systemu rodzinnego należy zadać sobie pytanie: czy istnieją obiektywne kryteria,        na podstawie których możemy przyjąć, że pewien określony sposób funkcjonowania rodziny jest prawidłowy czy nie? Analizując literaturę przedmiotu trudno będzie się zgodzić ze stwierdzeniem, że jest taka możliwość, by w sposób jednoznaczny ustalić granicę pomiędzy tym, co jest prawidłowe i normalne, a co już nim nie jest.

Cechy oraz funkcje zdrowej funkcjonalnej rodziny

Bradshaw (1998) podaje, że zdrowa, funkcjonalna rodzina to rodzina, w której wszyscy jej członkowie są całkowicie funkcjonalni. Relacje pomiędzy nimi są całkowicie funkcjonalne, a oni sami, jako istoty ludzkie są w stanie wykorzystywać w tej rodzinie swoje możliwości. Możliwości te wykorzystują do współpracy, indywidualizacji i spełnienia wspólnych, jak i indywidualnych potrzeb. Rodzina taka ma następujące cechy:

• rodzina jest jednostką zabezpieczającą rozwój i przetrwanie,
• rodzina jest miejscem, gdzie rozwija się poczucie własnego ja,
• rodzina jest podstawową jednostką socjalizacji i ma decydujące znaczenie dla przetrwania społeczeństwa,
• zdrowa rodzina zapewnia rozwój i wzrastanie każdego członka, włączając także rodziców,
• rodzina jest glebą, która zaspokaja potrzeby emocjonalne swoich członków.

„Dobra rodzina dostarcza solidnej podstawy, dzięki której człowiek może doświadczać potencjału poznania, miłości, odczuwania, decydowania i wyobraźni. Podstawa ta musi być dostosowana do etapu rozwoju. Oznacza to, że człowiek potrzebuje wolności w doświadczaniu swoich potencjałów umożliwiających zaspokojenie własnych potrzeb, w sposób adekwatny do etapu rozwoju, na jakim się znajduje” (Bradshaw 1994, s. 63).   W literaturze socjologicznej i pedagogicznej spotkać można niekiedy próby wyodrębnienia funkcji i zadań rodziny. „Próby te są nieuzasadnione, zadanie bowiem jest z reguły domyślnie zawarte w funkcji jako działalności zaspokajającej istotną potrzebę i realizującej istotny cel” (Ochmański, 1997, s. 133).

Tyszka (1976) i S. Kosiński (1989) nie odgraniczają zadań rodziny od jej funkcji, uważają oni, że zadania, działanie i efekt działalności stanowią jedność w ramach funkcji. Oto te funkcje:

• Funkcja materialno-ekonomiczna – polega na zaspokajaniu materialnych potrzeb wszystkich członków rodziny, a pośrednio także niektórych materialnych potrzeb społeczeństwa. Jej podfunkcje: produkcyjna, zarobkowa, gospodarcza oraz usługowo – konsumpcyjna.
• Funkcja opiekuńczo – zabezpieczająca obejmuje fizyczne i materialne zabezpieczenie członków rodziny, którzy są pozbawieni środków do życia, ponadto fizycznie niesprawnych, wymagających opieki.
• Funkcja prokreacyjna – zaspokaja rodzicielskie emocjonalne potrzeby (ojcostwo, macierzyństwo), a także reprodukcyjne potrzeby społeczeństwa.
• Funkcja seksualna – traktuje małżeństwo jako społecznie akceptowalną formę współżycia płciowego.
• Funkcja legalizacyjno-kontrolna – sankcjonuje zachowania i działania uznane za niewłaściwe poza rodziną, umożliwia nadzorowanie członka rodziny przez pozostałych członków, kontrolę rodziców nad dzieckiem, wzajemna kontrolę małżonków.
• Funkcja socjalizacyjna – polega na wprowadzaniu dziecka w świat kultury oraz wpajaniu systemu wartości. Funkcja ta jest bardzo ważna dla społeczeństwa, ponieważ od określonych wysiłków i postaw rodziców zależy kształt osobowości i postępowania jednostek następnego pokolenia. W ramach socjalizacji rodzinnej odbywa się proces ideologiczno-światopoglądowy.
• Funkcja klasowa – określa pozycję społeczną członków rodziny w strukturze społeczeństwa.
• Funkcja kulturalna – polega na zapoznaniu potomstwa z dziejami kultury społeczeństwa, wpajaniu norm i skali wartości.
• Funkcja rekreacyjno-towarzyska – określa ona dom rodzinny jako miejsce wypoczynku oraz wyraża dbałość o dobrą atmosferę rodzinną.
• Funkcja emocjonalno-ekspresyjna – podkreśla emocjonalne potrzeby członków rodziny i potrzebę wyrażania swej osobowości. Emocjonalna funkcja zapewnia członkom rodziny poczucie wartości i bezpieczeństwo.

Szczepański (1970, s.303) podaje, że: „[…] funkcje to ogół czynności i ich skutków związanych z wykorzystywaniem zadania.” Te zadania to:

• utrzymanie ciągłości biologicznej;
• utrzymanie ciągłości kulturalnej,
• sprawowanie kontroli nad postępowaniem swoich członków,
• nadanie pozycji społecznej dzieciom,
• zapewnienie zaspokojenia potrzeb.

1. Ziemska (1977) podaje obowiązki, które wynikają z funkcjonowania rodziny wokół takich funkcji jak:

• funkcja prokreacyjna,
• funkcja produkcyjna,
• funkcja usługowo – opiekuńcza,
• funkcja socjalizacyjna
• funkcja psychohigieniczna.

Wszystkie wymienione funkcje rodziny są istotną podstawą jej egzystencji. Każda z tych funkcji powinna być tak samo ważna dla właściwego rozwoju rodziny. Spełnione właściwie podnoszą jej rangę i czynią ją zdolną do zaspokojenia najpilniejszych potrzeb swych członków. Zdrowe i funkcjonalne zasady funkcjonowania rodziny są fundamentem do tego by każdy członek systemu miał bezpieczny grunt do korzystania z pięciu wolności, które wymieniła terapeutka V. Satir ” są nimi:

• wolność do postrzegania i słyszenia tego co jest obecne tutaj i teraz, a nie tego co było, będzie czy powinno być,
• wolność do pragnienia i wybierania tego czego się chce, a nie tego czego powinno się chcieć,
• wolność do myślenia tego co się myśli, a nie tego co powinno się myśleć,
• wolność do czucia tego co się czuje, a nie tego co powinno się czuć,
• wolność do wyobrażania sobie swojej własnej samorealizacji, a nie grania sztywnej roli, czy ciągłego troszczenia się o bezpieczeństwo (Bradshaw 1994, s. 67).

Funkcjonalne zasady „pozwalają na plastyczność i spontaniczność. Błędy są traktowane jako okazje do rozwoju. Zawstydzanie jest surowo zakazane. Dobre funkcjonalne zasady promują radość i śmiech. Każda osoba jest postrzegana jako wyjątkowa, cenna i niepowtarzalna” (Bradshaw 1994, s. 73).

Funkcjonalne reguły rodzinne można podsumować w poniższy sposób:

• problemy są zauważalne i rozwiązywane,
• wzajemne relacje są oparte na dialogu i równości, a każdy członek rodziny jest tak samo ceniony jako osoba,
• członkowie rodziny mogą zaspokajać swoje potrzeby,
• wszyscy członkowie rodziny mogą wyrażać swoje uczucia, myśli, spostrzeżenia, pragnienia i fantazje,
• rodzice robią to co mówią, że zrobią, a także dbają o samodyscyplinę,
• atmosfera jest radosna i pełna spontaniczności,
• komunikacja między członkami rodziny jest bezpośrednia, adekwatna i oparta na konkretnych, obserwowalnych faktach,
• członkowie rodziny mogą być indywidualnościami,
• role są wybierane i zmieniające się,
• system rodzinny służy jednostkom,
• naruszenie wartości drugiej osoby wzbudza poczucie winy,
• rodzice są w kontakcie ze zdrowym poczuciem wstydu,
• zasady wymagają uzasadnienia, błędy popełnię przez członków rodziny są wybaczane i postrzegane jako okazja do uczenia się ” (Bradshaw 1994, s. 74).

Reguły rodzinne stabilizują funkcjonowanie rodziny, są także podstawą rozwoju rodzinnych tradycji, a także klaryfikują wartości, na podstawie których funkcjonuje rodzina. Funkcjonalne reguły pozwalają każdemu członkowi rodziny rozpoznać oczekiwane czy możliwe zachowania oraz prawa i obowiązki (Bętkowska-Korpała, 2016). Może się wydawać paradoksem funkcjonalnej i zdrowej rodziny to, że zwiększanie się odrębności poszczególnych osób powoduje wzrost poczucia wspólnoty. „Gdy ludzie oddzielają się od siebie i idą w kierunku samorealizacji możliwa jest prawdziwa intymność. […] Potrzebujemy oddzielenia się, aby być razem” (Bradshaw 1994, s. 74).